Waarom ik eindelijk biologisch ben gaan eten

Elke keer als ik in de supermarkt kom sta ik bij het groentevak te wtijfelen: de duurdere biologische, of toch maar weer gewoon de goedkope? In mijn studententijd kon ik deze argumentatie nog verdedigen, maar naarmate ik welvarender ben, en nota bene investeer in duurzame akkerland is het onhoudbaar geworden. Dus bij deze alle argumenten waarmee ik voorheen goedpraatte dat ik geen biologische producten kocht, en nu wel. 

En voordat je het je afvraagt: nee, niemand betaalt mij om iets te schrijven. Ik heb geen aandelen van welk keurmerk dan ook. Ik heb dus wel aandelen van Land van Ons, maar ik schrijf hier anoniem, zij weten niet wie ik ben, en er is dus geen wederdienst of wat dan ook. Het enige risico bestaat dat mensen door dit artikel mileubewuster gaan leven en dat ik daardoor op een mooie wereld ga wonen, maar ik verwacht dat de impact verwaarloosbaar is. 

Goed, waar waren we? Oja, waarom ik geen biologische producten kocht:  

Zijn de eisen voor biologisch wel goed?

Keurmerken zien er leuk uit, maar door de berg aan keurmerken is er een soort van keurmerkinflatie ontstaan. Een mooi voorbeeld is het Max Havelaar keurmerk, onderdeel van het internationale Fairtrade keurmerk. Voor veel fabrikanten en winkels was het keurmerk te duur, omdat er een minimumprijs voor boeren wordt gehanteerd, zodat men gewoon een eigen keurmerk heeft bedacht: UTZ, onderdeel van het Rainforest Alliance. Maargoed, we dwalen af: waar staat biologisch voor? De hoofdregels zijn:

• Geen gebruik van synthetische bestrijdingsmiddelen
• Geen kunstmest
• Bij dierenproducten is rekening gehouden met dierenwelzijn. Biologisch vlees is typisch minstens zo diervriendelijk als "beter leven 3 sterren", zie hier. 

Geen slecht lijstje dus, maar het blijft een keurmerk, dus het kan nooit perfect zijn voor alle situaties. Bijvoorbeeld:

• Binnen de biologische landbouw is genetische modificatie niet toegestaan. Hier kan je veel vraagtekens bij zetten. De natuur doet de hele evolutie aan genetische modificatie, en de mens ook wegens plantveredeling, waarom mag deze stap dan niet, zelfs niet als het veel productievere planten oplevert?
• Er zijn wel eisen over meerdere gewassen op dezelfde akker, zodat het interessanter is voor insekten en om plagen te reduceren, maar ik zie geen eisen wat betreft maaiseizoenen (om weidevogels te beschermen) en houtwallen, die ontzettend belangrijk zijn voor ecoverbindinszones.
• Een akker moet 2 jaar biologisch zijn verbouwd voordat het keurmerk kan worden gegeven. Dit betekent dat een boer dus twee jaar minder inkomsten heeft door de lagere opbrengst, maar nog niet de voordelen heeft van hogere prijzen. Het omschakelen naar biologisch is dus een enorme investering. Het zou fijn zijn als er een soort overgangskeurmerk zou komen zodat deze producten toch gunstig verkocht kunnen worden, of dat de overheid de gedorven inkomsten compenseert.

Hoewel er kantekeningen te plaatsen zijn, denk ik dat het biologische keurmerk op veel gebieden ambitieus genoeg is om een verschil te kunnen maken. Zonder dit keurmerk zou het erg ingewikkeld zijn om alle producten apart te moeten overwegen of ze goed genoeg zijn.

Biologisch voedsel heeft veel meer landgebruik, dus is juist slecht voor het milieu

Dit is denk ik het meestgebruikte argument tegen biologisch voedsel: de opbrengst van een biologische akker is kleiner, dus men heeft meer landoppervlak nodig om hetzelfde voedsel te kunnen verbouwen, met als gevolg dat er meer natuur opgeofferd moet worden voor landbouw. Sommigen gaan zelfs zover dat we de wereld niet meer zouden kunnen voeden als alles biologisch zou zijn. Zie bijvoorbeeld hier en hier. Maar zo eenvoudig is het niet. Doordat bioligische boeren geen pesticides en kunstmest gebruiken, is de biodiversiteit op een biologische akker veel hoger en is er minder uitspoeling van nutrienten. Bovendien stoot kunstmest veel stifstofoxide uit, wat zowel een stikstofprobleem als een broeikasprobleem veroorzaakt. Zie onder andere hier en hier. Het verschil aan biodiversiteit is enorm: onze conventionele landbouw is dermate "platgespoten" dat het voor de gewone flora en fauna als woestijn wordt gezien: niks te beleven. Alle groene weides in Nederland zien er wellicht mooi uit, maar voor de natuur tellen ze totaal niet mee. Biologische akkers en weides daarentegen hebben veel meer te bieden voor insekten, weidevogels en kunnen daarom meer meegeteld worden tot natuur.

En wat betreft het argument dat we niet de hele wereld kunnen voeden met biologisch eten: door minder vlees te eten kan het extra landgebruik met gemak gecompenseerd worden.

Biologisch voedsel zit vaak plastic verpakt

Als ik mezelf soms bijna had overtuigd om een biologische komkommer te pakken, was er soms nog een obstakel dat me tegenhield: de biologische komkommer zat in plastic, en de gewone niet. Hoe kan iets dat onnodig extra verpakt dit nou goed zijn?

Het antwoord is simpel: verpakte groente gaan ongeveer drie keer zo lang mee als onverpakte groente. Het reduceren van uitval wegens verroting compenseert ruimschoots de extra milieubelasting van de verpakking.

Biologisch voedsel is duur

En dan komen we bij het belangrijkste punt van ons pinnige Nederlanders en bovendien mensen die snel met pensioen willen: het is duurder. En dat in een wereld waar de voedselprijzen al aardig aan het stijgen zijn. Dus ben ik voor de grap eens gaan kijken hoeveel het scheelt bij de Lidl:

Het viel me op dat veel producten slechts 10 cent duurder waren. Vooral bij melk was ik zeer verbaasd over het verschil. Bedenk dat bij dierenproducten zowel al het voer biologisch moet zijn als dat het dierenwelzijn op orde moet zijn. Ook verbaasde ik me over de wortelen, die exact evenduur waren, en de komkommer, die immers in de volle grond geteeld moet worden en beduidend beter smaakte. de enige echte uitschieter is de koffie.

Er is wel een dingetje wat de keuze lastig maakt: de biologische producten komen soms van verre streken. Dit kan voor mij ooit een overweging zijn om toch voor het lokale product te kiezen.

Mijn koopgedrag maakt heel weinig uit, uiteindelijk zijn het de grote bedrijven die het verschil maken.

Deels is dit natuurlijk waar: we worden op televisie doodgegooid met adviezen om de thermostaat een graadje lager te zetten, en ondertussen krijgt de fossiele industrie bakken subsidie om door te vervuilen. Het aanpakken van de industrie heeft een veel groter effect dan het veranderen van consumentengedrag. Een mooi voorbeeld is de duurzame cacao: enkele jaren terug startte Oxfam Novib de actie "groene Sint", om chocoladeletters duurzamer te krijgen. Binnen no-time waren praktisch alle chocoladeletters duurzaam, zonder dat de consument er veel voor hoefde te doen. Als biologisch zo goed is, waarom zorgen de boeren en winkels niet gewoon voor 100% duurzaam?

Zo gemakkelijk is het helaas niet. Zoals ik al eerder aangaf is de omschakeling naar biologisch lang en duur. Vooral de dure grondprijs in Nederland werkt tegen. Op dit moment wordt ongeveer 4% van de Nederlandse landbouwgrond voor biologische teelt gebruikt. Daarentegen is 3% van de verkochte voeding biologisch. Ik weet niet of dit verschil komt doordat de meetmomenten niet precies gelijk liggen of omdat een biologische akker minder opbrengt. Grofweg verschillen ze niet veel van elkaar. 

het Europese gemiddelde is nu zo'n 9%, met uitschieters als Oostenrijk die al 25% biologische landbouw hebben. Zoals bij veel statistieken bungelen we als Nederland weer onderaan. Er zullen nog vele jaren overheen gaan voordat in Nederland al het voedsel biologisch is, en tot die tijd kan de consument meehelpen om het verschil te maken.

Conclusie

Als een winkel beide versies aanbiedt, vind ik dat ik geen excuus meer heb om niet-biologische producten te kopen. Het is wellicht geen utopisch keurmerk, maar wel het beste wat we op dit moment hebben. Voor het kleine prijsverschil hoef ik het niet te laten.

Koop jij wel eens biologisch voedsel?

De herfsttuin, met complimenten van Gaia

De herfst is niet mijn favourite seizoen, want dan moet ik ineens lichten op mijn racefiets gaan monteren en de tuin begint er troosteloos uit te zien. Toch heeft de herfst ook wel mooie kanten.

Als eerste is de herfst natuurlijk een oogstmaand. De druiven in mijn achtertuin deden het uitstekend dit jaar, en ook de appels en pruimen in de moestuin waren overvloedig. De kelder staat ondertussen vol met geconserveerde moes, jam en sap. De appels kan ik nog een tijdje van blijven eten.

Om mijn druivenstruik doe ik altijd een net, zodat de vogels niet alles wegpikken. Helaas had ik het net niet goed dicht gemaakt, en is er een merel en een mees in gestikt... Ik voelde me er behoorlijk schuldig over. Ik heb liever niet dat de vogels al mijn druiven opeten, maar ze hoeven hun instinctieve daad niet met de dood te bekopen.
Daarom heb ik het net meteen weggehaald. Na het oogsten heb ik express wat trossen laten hangen. Een paar weken lang zag ik meerdere vogels zich een delirium eten aan druiven. Dus bij deze hoop ik dat ik genoeg boetedoening heb gedaan.

De herfst is ook de tijd dat de insekten op winterslaap gaan. Dus voor het eerst kan ik zien of mijn insektenhotel in de smaak valt. het leuke is dat mijn zoontje op school ook een insektenhotel heeft gemaakt:

Het mooie van dit hotel is dat het drie soorten beestjes bedient: vliegende insekten die een holletje zoeken, kruipende insekten, zoals pissebedden, kunnen hun intrek nemen bij de dennenappels bedenen. En ten slotte zijn er de dagjestoeristen die alleen voor een maaltijd komen: vogels komen door de dennenappels zoeken naar eten....de borige categorie aan bezoekers dus. Elke ochtend liggen er een paar dennenappels naast het hotel. Ik beschouw het als compliment aan de kok.

En dan de voortuin: daar probeer ik al een tijdje een biotoop te maken voor insekten en sedum. Dit jaar is er een nieuwe categorie bijgekomen: schimmels!

Ik heb begrepen dat paddestoelen alleen gedijen als de grond zuiver is van verontreinigingen. Wederom een mooi compliment dus.

Als laatste heb ik nog iets nieuws geplant. De laatste tijd is er veel discussie over CO₂ uitstoot en stikstofuitstoot. Terwijl veel politieke partijen dit louter als last zien, kwamen Groenlinks en SP met een mooi positief plan: plant 17 miljoen nieuwe bomen in nederland. Voor elke inwoner 1 dus. Op deze manier wordt Nederland schoner en mooier zonder dat het veel kost.
Maar een beter milieu begint bij jezelf, dus heb ik besloten om mijn boom alvast in de tuin te planten. Vorige week heb ik in de tuin van een vriend van me geholpen, en daar stonden een hoop esdoornstekjes. Nu staat er dus eentje in m'n voortuin.

Ik vind dit een leuke manier van planten verzamelen. Ik wil tegenwoordig namelijk zo min mogelijk planten kopen. Niet alleen omdat dit goedkoper is, maar dit is een stuk persoonlijker. Ik denk niet dat ik nog ooit hier weg kan...

Insektenhotel

Ik wil meer biodiversiteit in m'n tuin krijgen, dus de volgende stap is om meer plekjes te maken war insekten kunnen schuilen overwinteren. M'n ex heeft een paar jaar geleden een insektenhotel gekocht bij een of andere ramsj-winkel:

Ik heb dit insektenhotel al een paar jaar in de gaten gehouden, maar ik heb er nog nooit een insekt bij in de buurt gezien. Wikipedia leert me dat er ongeveer alles mis is wat er mis aan kan zijn: de bamboestengels zijn aan twee kanten open, en dan willen veel beestjes er niet in nestelen. Een plank met gaten en wat dennenappels kunnen ze eigenlijk ook weinig. Wat dan wel? Boomstammetjes met verschillende gaten eringeboord en bamboe die aan een kan bij de knoop is doorgezaagd zodat hij daar dicht is.
Ik had nog een hoop brandhout liggen, en he is eigenlijk veel nuttiger als dit hout eerst nog dienst gaat doen als insektenhotel. Dus ben ik aan het boren geslagen:

Ik had ook nog een oud kistje, daar heb ik de hele boel ingepropt. Zo, dat is een stuk beter:

Het hotel staat nu naast de bramenstruik. Die trekt nu veel insekten aan, dus de combinatie lijkt prima. En wat denk je? De eerste dag zag ik al beestjes in de gaten kruipen! Ik ben benieuwd hoe het er in de winter uit gaat zien!

zie ook:
tuin: eten en gegeten worden

Tuin: eten en gegeten worden

Eindelijk heb ik de hele rij tegels uit de oprit gekregen. Ik heb nogal een lange oprit, dus het was een hoop gedoe. De oprit is nog steeds 295cm breed, en langs het huis zelfs nog iets breder, dus ik denk dat toekomstige auto's ook nog prima passen.

En hoeveel zin het heeft gehad? De oprit loopt best flink af, dus als het hard regent kolkt alle regen direct de straat op, met overstromingen tot gevolg. Nu is er pakweg 4 m^2 minder oprit. Weer 4 m^2 meer ecosysteem.

Over ecosysteem gesproken: mijn tuin is niet onopgemerkt gebleven voor bijen en hommels. Bij sommige planten zie ik bijna permanent bezoek. Ik ga eens bedenken of ik niet ergens een insektenhotel kan maken.

Maar in een ecosysteem zitten nu eenmaal ook nadelige dingen. Zo zit mijn jonge eikenboom vol bladluis:

Dit is een dillemma: moet ik deze beestjes gaan bestrijden of gewoon hun gang laten gaan? Het liefst laat ik de natuur zijn gang gaan, maar het risico bestaat dat de boom dan ziektes krijgt. Er is een natuurlijk alternatief: insekten die bladluizen op het menu hebben uitzetten, zoals lieveheersbeestjes. Ik heb even op internet gekeken: 50 lieveheersbeestjelarven kosten ongeveer 13,-. Dat is wel een beetje gortig voor een paar beestjes. Maar wat denk dat ik afgelopen week op een korenbloem zag (die overigens ook bladluizen hebben)? Jawel:

Mijn tuin is ontdekt door lieveheersbeestjes! Het waren er zelfs twee. Behalve meelwormen weet ik niet veel af van insektenbiologie, maar het leek er op alsof ik over een tijdje een hele hoop lieveheersbeestjes heb...

Maar helaas is er nog een ziekte: mijn druivenplant heeft galmijt.

Deze parasiet nestelt zich in het blad, waardoor de bladeren minder goed gaan werken. Het vorig jaar hadden slechts enkele bladeren dit, maar nu is het uitgezaaid over de hele plant... Internet adviseert op de geinfecteerde bladeren te verwijderen, maar dan hou ik nauwelijks blad over. Er zijn wel wat bestrijdingsmiddelen voor, maar die werken nauwelijks.

Iemand ervaring met galmijt?

zie ook:
de tuin

Boompjes

Het vorig jaar hebben we de voorkant van ons huisopgeleukt met wat bomen. Aan de voorkant zijn drie photinia's gekomen, die uiteindelijk aan elkaar moeten gaan groeien, en aan de zijkant hebben we leiperenboom geplant. Voor defoto's van het vorig jaar, zie hier.

Het eerste jaar is altijd het zwaarste jaar voor een pas verplantte boom. Gelukkig hebben ze het prima overleefd. Onze leiperenboom staat in bloei:

De Photinia's waren gespalkt aan bamboestengels, zodat de stammen mooi recht zouden groeien. Nu heb ik de bamboestengels losgehaald, en samen met nog meer bamboestengels heb ik een raster gemaakt waarlangs de takken moeten gaan groeien:

De kruinen beginnen al aardig naar elkaar toe te groeien! Het fijne van deze bomen is dat ze het hele jaar door blad houden en dat het leiden van de takken niet zo secuur is als bij leilinden.En als het goed is komen er binnenkort bloemen in. Ik ben benieuwd!

Natuurlijke muurisolatie

De meest dringende hagelschade van afgelopen week hebben we gerepareerd; voor de minder dringende zaken is het wachten op de verzekering.
Ondertussen wilde ik met iets anders bezig zijn dan alleen maar schade herstellen, dus hebben we besloten om de voortuin op te leuken. We lopen al heel lang met het idee om leibomen te plaatsen in de voortuin. Deze bomen kleden het huis mooi aan en trekken veel vogels aan. Bovendien is er veel open ruimte voor ons huis, zodat de koude wind vrij langs onze gevel raast. Leibomen houden de wind van de gevel, dus geven ze een mooie natuurlijke manier van isoleren (alhoewel het effect nauwelijks meetbaar zal zijn).

De andere rede dat we de boompjes nu kopen is dat een tuincentrum leegverkoop heeft. Daardoor worden de boompjes heel betaalbaar (40,- per stuk), en ik vond het ook prettig dat er weinig keus was. Er zijn namelijk heel veel soorten bomen die je kunt leiden, allemaar met hun voors en tegens. Nu was de keuze simpel: dit was de enige soort waar 3 boompjes beschikbaar waren:

Het zijn Photinia's. Deze boom heeft roodachtige bladeren die niet vallen in de herfst. Dit jaar mogen ze herstellen van de verplanting; het volgend jaar ga ik een frame maken om de takken te leiden.

De plantenbakken die ik vorig jaar heb gemaakt bleken teveel ruimte in beslag te nemen op de oprit, dus die hebben we naar de voortuin verplaatst. Nu staan er vooral kruiden en muntthee in.



Om het geheel compleet te maken hebben we ook een lei-perenboom gekocht voor aan de zijkant. Ik heb die boom bewust zo ver mogelijk naar voren gezet voor het geval dat we in de toekomst een carport zouden willen.

Zo, dat fleurt de boel weer op!

zie ook:
pimp je huis!

Kuikentjes!

Na 3 weken broeden (waarbij onze beide kippen hebben gebroed!) zijn eindelijk twee kuikentjes geboren!

Einstein mag dan gezegd hebben "rente-op-rente is het achtste wereldwonder", maar de natuurlijke groei van het leven is absoluut het eerste wereldwonder!

Zie ook:
onze kippen
eieren uitbroeden

Bloembakken

Het is lente, dus ik het bij ons weer tijd om het nodige te gaan zaaien. Het afgelopen jaar zijn onze buren verhuisd, en ze lieten een hoop bloembakken voor ons achter. Het enige wat ik nog nodig had is iets om ze een beetje compact tegen de muur te hangen. Bloembak-haken kosten al snel een paar euro per stuk, dus dat tikt best aan.
Dus kwam ik met deze oplossing:

Eieren uitbroeden

Zoals ik al eerder schreef, hebben wij twee kippen. Het vorig jaar hebben we er een kuikentje bij gezet, en dat vonden de twee moedertjes geweldig. Helaas werd het een enorme haan, die de hele buurt bij elkaar kukelde en nogal hardhandig met onze kippen omging. Dus die hebben we moeten weggeven. 

Maar het was duidelijk dat onze kippen een groot moeders instinct hebben, dus is het tijd voor de volgende uitdaging. We hebben drie bevruchte eieren gekocht, waar een kip direct op ging zitten om ze uit te broeden:

Ik ben benieuwd of het gaat lukken!

Aangezien broedende kippen weinig tot niet scharrelen, is goed voer belangrijk. Dus ik denk dat de huidige voorraad meelwormen voor deze dappere moeder in spe is:

Zie ook:

onze kippen

doe het zelf: een keer wat anders dan hout

Mijn meest winstgevende moestuinplanten

Wat is nu de meest winstgevende plant die je in een moestuin kan zetten? Hier is het erg moeilijk om dingen uit te drukken in investering versus opbrengst. Maar eigenlijk is het heel simpel: als je niet van tuinieren houdt, dan is werk niet de opbrengst waard. Gelukkig hou ik wel van tuinieren. Ook kijk ik niet direct naar de opbrengst. Misschien is het wel heel lucratief om eigen aardappelen te kweken, maar daar heb ik een stuk minder voldoening bij dan bij eten wat je meer voor het plezier eet. Dat gezegd hebbende, komt hier mijn lijst van meest dankbare planten:

1. Courgette. Hoewel ik voorheen geen flauw idee had wat ik met een courgette moest doen, staat hij tegenwoordig bovenaan de lijst van favoriete moestuinplanten: weinig onderhoud, geen scheuten plukken enzo, maar wel zo'n 20 courgettes per plant! Je kunt je in blokjes door de pasta doen, door de rijst, courgettesoep, of plakjes courgette bakken als side-dish. Kortom, veel en veelzijdige opbrengst voor weinig moeite!
2. Sperziebonen. Ook zo'n plant waarvan je afvraagt hoe zo'n schraal plantje in staat is om zoveel vrucht te dragen. Het grote voordeel: ik krijg nooit genoeg van sperzieboontjes! Maakt niet uit hoe groot de pan is, hij moet leeg! Het nadeel is dat sperziebonen in de supermarkt bijna gratis zijn als je eigen sperziebonen rijp zijn.
3. De herfstframboos. Het mooie van de herfstframboos is dat hij vrucht draagt op het moment dat alle andere bosvruchten allang kaal zijn. Met een beetje geluk heb je van augustus tot november frambozen in je toetje! Ander voordeel: hij geeft het eerste jaar al vrucht. Het nadeel van de plant is dat hij zich gedraagt als bamboe: hij groeit in lange stengels, en woekert je hele tuin door. Het is dus aan te raden om eerst een emmer in de graven, en daarna de frambozenstruik in de emmer te zetten.
4. Winterwortelen. Het mooie van winterwortelen is de lange oogsttijd. Tijdens de groei in augustus-september moet je ze uitdunnen, zodat je steeds kleine verse worteltjes hebt. En daarna heb je de hele winter lang verse wortelen!
5. Cherrytomaten. Met gewone tomaten heb ik slechte ervaring. De planten woekeren alle kanten uit. Iets te weinig water, iets te veel water, iets te veel regen en alle tomaten zijn rot of verschrompeld. Dat geld niet voor cherrytomaten, die groeien altijd, weer of geen weer. En ze zijn beter om te snacken dan tomaten.
6. Zonnebloemen. Wat?! Eet je die op? Nee, dat niet. Maar ze zijn mooi, ze trekken veel bijen en hommels aan, onze kippen vinden de zonnepitten lekker, en de steel kan je achteraf gebruiken om jonge plantjes te leiden. Kortom, een veelzijdige, mooie plant.
7. Aardbeien. Dit is denk ik het grootste cliché van de lijst. En eigenlijk zijn het onhandige planten. Je moet de hele tijd bukken om ze te plukken, de planten zijn lastig onkruidvrij te houden, je moet elk jaar weer scheuten uitplanten om de planten jong te houden. Maarja, als je na een hele winter en lente bijna bent vergeten hoe aardbeien smaken, dan kan niets tegen de eerste aardbeien in juni!

Mijn meest winstgevende besparingen

Als je googlet op "bespaartips", dan kom je een breed scala van ideeën tegen om geld te besparen, van zelf schoonmaakmiddel maken tot theezakjes twee keer gebruiken. Dit zijn stuk voor stuk nuttige tips, het is echter maar de vraag hoeveel deze tips op een jaarbudget gaan schelen.
Om een flinke deuk in mijn hypotheek te slaan ben ik op zoek naar besparingen die echt zoden aan de dijk zetten. Daarom wil ik een lijst gaan maken van dingen die mij minimaal E 100,- per jaar besparen. Ook moeten de besparingen geen drastische inbreuk op mijn levensstandaard zijn. Ik zet de verwarming in de winter zo laag mogelijk, maar aangezien ik hierdoor veel aan comfort inlever, zet ik dit niet op het lijstje. Ook ga ik daarbij bijhouden wat de bijkomende voor- en nadelen zijn.
Als andere mensen nog goede ideeën hebben, dan zijn die meer dan welkom.

actie	besparing per jaar	bijkomende voordelen	bijkomende nadelen
geen leaseauto nemen	2000,- (afhankelijk van het contract, maar bij mij scheelt het echt zoveel)	het heeft zin om langzamer of niet te rijden, zie onderstaande puntjes	geen nieuwe auto onderhoud zelf regelen
eigen lunch meenemen	400,-(2,- per dag)	geen wachtrijen gezonder eten	meer tijd nodig 's ochtends
1 keer per week op de fiets naar het werk	300,-	beter voor milieu beter voor conditie	100 uur extra reistijd
100 km/u ipv 120 km/u op de snelweg zie link	230,-	minder gestressed beter voor milieu	17 uur extra reistijd
zelf haar knippen	120,-(15,- per keer)	minder tijd kwijt aan de kapper	minder goed kapsel (maar de meeste mensen weten het niet eens)
eigen groente en fruit kweken	100,-	gezonder goed voor milieu educatief voor kinderen	100 uur extra tijd (maar dat is hobby)